Trong các hạng mục phải bóc, thép là thứ vừa chiếm tỷ trọng tiền lớn vừa dễ sai nhất. Một công trình nhà ở 5 tầng có thể có 40 đến 60 tấn thép; lệch 3% là lệch hơn một tấn, tương đương vài chục triệu đồng. Bài này đi qua toàn bộ đường đi từ bản vẽ kết cấu tới bảng thống kê thép dùng được để đặt hàng và để thanh toán.
Vì sao khối lượng thép hay lệch
Gần như mọi sai số thép đều rơi vào một trong năm nhóm dưới đây. Nhận ra nhóm nào là mình hay mắc thì tự khắc biết chỗ cần soát kỹ.
| Nhóm sai | Biểu hiện | Mức độ ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Bỏ sót chiều dài neo | Chỉ lấy chiều dài thẳng trong cấu kiện, quên đoạn neo vào gối | Thiếu 5 đến 12% tuỳ cấu kiện |
| Bỏ sót chiều dài nối | Thanh dài hơn 11,7 m phải nối nhưng không cộng đoạn chồng | Thiếu 2 đến 5% ở dầm và cột dài |
| Đếm nhầm số thanh đai | Chia chiều dài cho bước đai rồi quên cộng thêm 1 | Thiếu 1 đai mỗi cấu kiện, cộng dồn rất lớn |
| Đếm trùng ở nút giao | Thép mũ gối vừa tính vào dầm trái vừa tính vào dầm phải | Thừa, khó phát hiện vì tổng vẫn hợp lý |
| Nhầm đường kính | Đọc nhầm d16 thành d18 trên bản vẽ mờ | Lệch 27% cho riêng nhóm thanh đó |
Thứ tự đọc bản vẽ kết cấu
Bóc thép theo thứ tự cấu kiện, không theo thứ tự tờ bản vẽ. Đi từ dưới lên, mỗi loại cấu kiện xong hẳn rồi mới sang loại khác:
- Móng — thép đài, thép giằng móng, thép cổ cột
- Cột — thép dọc chủ, đai, thép chờ nối lên tầng trên
- Dầm — thép trên, thép dưới, thép giá, đai, thép mũ gối
- Sàn — lưới dưới, lưới trên, thép mũ, thép gia cường quanh lỗ
- Cầu thang, lanh tô, ô văng — thường bị bỏ quên nhất
Lý do của thứ tự này: thép chờ của cấu kiện dưới là thép nối của cấu kiện trên. Đi tuần tự thì phát hiện ngay chỗ thiếu; nhảy cóc theo tờ bản vẽ thì rất dễ bỏ sót đoạn chờ.
Chiều dài một thanh thép gồm những phần nào
Đây là chỗ sai nhiều nhất, nên vẽ ra cho rõ. Chiều dài tính khối lượng không phải là chiều dài nhìn thấy trên mặt cắt.
Bảng trọng lượng đơn vị phải thuộc
Công thức gốc cho thép tròn trơn và thép vằn: trọng lượng một mét (kg/m) = 0,00617 × d², với d tính bằng mi-li-mét. Quy ra các đường kính thông dụng:
| Đường kính | kg/m | Đường kính | kg/m |
|---|---|---|---|
| d6 | 0,222 | d18 | 1,998 |
| d8 | 0,395 | d20 | 2,466 |
| d10 | 0,617 | d22 | 2,984 |
| d12 | 0,888 | d25 | 3,853 |
| d14 | 1,208 | d28 | 4,834 |
| d16 | 1,578 | d32 | 6,313 |
Bốn quy tắc cần thống nhất trước khi bóc
Những điểm dưới đây không có đáp án chung cho mọi công trình. Chúng phụ thuộc vào bản vẽ, vào tiêu chuẩn áp dụng và vào thoả thuận hợp đồng. Chốt trước, ghi vào thuyết minh bóc tách, thì sau này không phải cãi nhau khi nghiệm thu:
- Chiều dài neo và chiều dài nối lấy theo bảng nào — theo ghi chú chung của bản vẽ kết cấu, hay theo tiêu chuẩn thiết kế đang áp dụng. Hai nguồn này hay lệch nhau.
- Thép mũ gối tính về đâu — về dầm hay về sàn. Chọn một và giữ nguyên toàn bộ công trình.
- Hao hụt có tính riêng không — nhiều nơi bóc khối lượng lý thuyết rồi cộng hao hụt ở bước dự toán; nơi khác gộp luôn. Hai cách cho ra hai con số khác nhau, cả hai đều đúng nếu nói rõ.
- Thép chờ tính vào tầng nào — tầng dưới đổ ra hay tầng trên nhận. Nếu chia gói thầu theo tầng thì đây là điểm tranh chấp kinh điển.
Cách kiểm tra chéo trước khi nộp
Ba phép kiểm nhanh, làm mất mười phút nhưng bắt được phần lớn lỗi lớn:
- Hàm lượng thép trên mét khối bê tông. Nhà dân dụng thông thường rơi vào khoảng 80 đến 150 kg thép cho mỗi mét khối bê tông tuỳ cấu kiện: sàn thấp hơn, cột và dầm cao hơn. Con số ra ngoài khoảng đó thì phải giải thích được vì sao.
- Tỷ lệ giữa các nhóm đường kính. Thép đai đường kính nhỏ thường chiếm 15 đến 25% tổng khối lượng. Nếu ra 5% thì gần như chắc chắn đếm thiếu đai.
- So với công trình tương tự đã làm. Quy về kg thép trên mét vuông sàn rồi đặt cạnh một công trình cùng loại, cùng số tầng. Lệch quá 20% là có chuyện.
Làm bằng tay hay làm bằng phần mềm
Bóc thép bằng Excel vẫn làm được, và nhiều người làm rất giỏi. Vấn đề không nằm ở độ chính xác mà nằm ở chỗ khác: khi thiết kế sửa bản vẽ — mà thiết kế thì luôn sửa — bảng Excel phải dò lại bằng mắt xem chỗ nào bị ảnh hưởng. Với vài trăm cấu kiện thì đó là việc không ai muốn làm lần thứ ba.
Phần mềm giải quyết đúng chỗ đó: mỗi thanh thép gắn với cấu kiện và với nét đo trên bản vẽ, sửa bản vẽ thì biết ngay những đầu việc nào phải cập nhật. Và quan trọng hơn, mỗi con số trong bảng thống kê đều nhấp ngược lại được về đúng thanh thép đã đo — thứ mà bảng Excel không có.
Nếu anh chị chưa quen quy trình tổng thể, bài Bóc tách khối lượng là gì dựng lại toàn bộ khung công việc. Còn phần thao tác cụ thể trong phần mềm thì xem hướng dẫn sử dụng QS Crystal. Muốn thử trên chính bộ bản vẽ kết cấu đang làm dở thì đăng ký dùng thử 30 ngày.
